अमेरिकन लोकजीवनाचा सांस्कृतिक आरसा: मुक्काम पोस्ट इंडियाना
डॉ. तुषार निकाळजे :
श्री. शिवाजी भापकर यांनी लिहिलेले ‘मुक्काम पोस्ट इंडियाना’ हे पुस्तक केवळ एका परदेश सहलीचा वृत्तांत नसून, अमेरिकन संस्कृतीच्या अंतरंगात डोकावणारा एक अभ्यासपूर्ण दस्तऐवज आहे. डॉ. तुषार निकाळजे यांनी या पुस्तकाचे जे सूक्ष्म विश्लेषण केले आहे, त्यावरून या लेखनातील सांस्कृतिक आणि सामाजिक खोली स्पष्ट होते. इंडियाना राज्याला ‘होझिअर’ म्हणून ओळखले जाते, हे नमूद करतानाच लेखकाने तिथल्या साऊथ पोर्ट परिसरापासून ते शिकागोपर्यंतच्या भौगोलिक विविधतेचा वेध घेतला आहे.
या पुस्तकात मांडलेले ‘श्वानपुराण’ हे प्रकरण विशेष महत्त्वाचे आहे. पाश्चात्त्य संस्कृतीत प्राण्यांना केवळ छंद म्हणून पाळले जात नाही, तर ‘थेरपी एनिमल्स’ ही संकल्पना उपचाराचा एक प्रभावी भाग म्हणून तिथे रुजलेली आहे. यातूनच तिथले प्राणीप्रेम आणि संवेदनशीलता अधोरेखित होते. रस्ता ओलांडणाऱ्या बदक आणि गिज यांच्या समूहासाठी आपली वाहने शांतपणे थांबवणारे आणि कोणताही आवाज न करता प्राण्यांना रस्ता ओलांडण्याचा प्रथम मान देणारे वाहनचालक, हे तिथल्या सुसंस्कृत नागरी जीवनाचे उत्तम उदाहरण आहे.
लेखकाने इंडियाना राज्यातील कृषी संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचाही सुंदर समन्वय साधला आहे. ‘फार्म फ्रेश’ ही भाजीपाला खरेदी-विक्रीची पद्धत असो किंवा ४-H क्लबच्या माध्यमातून भरवल्या जाणाऱ्या अमेरिकन जत्रा आणि कृषी प्रदर्शन असो, लेखकाने या सर्व घटकांचा बारकाईने अभ्यास केला आहे. विमान संशोधनाचे जागतिक केंद्र असलेले डेटा शहर आणि तिथल्या संशोधन संस्थांच्या कार्याचा उल्लेख पुस्तकाच्या दर्जा वाढवणारा आहे.
साहित्याबद्दलची ओढ ही केवळ ग्रंथालयापुरती मर्यादित न ठेवता, एखाद्या गावाला कवीचे नाव देणे आणि साहित्य प्रेमींचे गाव म्हणून ‘सिडनी’ (ओहायो) शहराची ओळख जपणे, या गोष्टी भारतीय वाचकांसाठी थक्क करणाऱ्या आहेत. तसेच, ‘अमीश’ या शांतताप्रिय आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली जगणाऱ्या समूहाचे चित्रण मानवाला निसर्गाच्या किती जवळ घेऊन जाते, याची प्रचिती येते. विनफ्रे शो, माध्यम विश्वातील ‘क्वीन ऑफ मीडिया’चा प्रभाव आणि इंडी ५०० सारखी थरारक कार रेस अशा अनेक विषयांना हे पुस्तक स्पर्श करते.
प्रभू रत्नाई प्रकाशन, लातूर यांनी प्रकाशित केलेले हे पुस्तक म्हणजे जागतिक संस्कृतीचा एक अमूल्य ठेवा आहे. श्री. शिवाजी भापकर यांनी या लेखनातून केवळ पर्यटन घडवले नसून, तिथल्या शिस्तबद्ध आणि निसर्गप्रेमी जीवनशैलीचे बारकावे वाचकांसमोर ठेवले आहेत.
