– विशेष संपादकीय : शिष्यवृत्तीचा ‘सर्व्हर’ डाऊन आणि शिक्षणाचा ‘चक्काजाम’!
नमस्कार
सध्या आपल्या राज्यात शिक्षणाच्या नावाखाली जो काही ‘डिजिटल खेळ’ सुरू आहे, तो पाहून रडण्यापेक्षा हसणंच जास्त सोपे झाले आहे. सध्या ‘डिजिटल क्रांती’चा असा काही डंका पिटला जात आहे की, जणू उद्यापासून सरस्वती देवी थेट टॅब्लेटमधून प्रकट होणार आहे! पण वास्तव काय? हे केवळ आमचे मत नाही, तर सामान्य जनतेच्या मुखातून आलेले हे संतप्त शब्द आहेत. गरिबाच्या पोराचा शिक्षणाचा गाडा सध्या चिखलात रुतलेल्या बैलगाडीसारखा झाला आहे, ज्याला डिजिटल इंजिन लावण्याचे स्वप्न ही व्यवस्था पाहत आहे!
पाच वर्षांचा ‘सायंटिस्ट’ आणि सरकारी ‘कासव ‘!
आजकालच्या पोरांचं कौतुक करावं तितकं थोडंच आहे. पाच वर्षांचं पोरगं हातात मोबाइल दिला की एखाद्या अनुभवी वैज्ञानिकासारखं बरोबर ‘यू-ट्यूब’ चॅनेल उघडतं. त्याला ‘पासवर्ड’ माहिती असतो, त्याला ‘स्किप ॲड’चं बटण माहिती असतं! पोरं इतकी ‘स्मार्ट’ झालीत की त्यांना तंत्रज्ञानाची नाडी सापडली आहे. पण ज्यांनी या पोरांना शिकवायचं, त्या यंत्रणेची नाडी मात्र अजूनही तांत्रिक अडचणींच्या गर्तेत अडकली आहे. पाच वर्षांच्या लेकराला यू-ट्यूब उघडता येतं, पण आमच्या भव्य-दिव्य प्रशासनाला एक साधी ‘वेबसाइट’ धड चालवता येत नाही, याला काय म्हणावं? पोरांचं डोकं ‘हाय-स्पीड’ धावतंय आणि सरकारी वेबसाइट मात्र एखाद्या आजारी कासवासारखी संथ रांगत आहे!
सर्व्हर की सुस्त डबकं?
गरिबाच्या पोराने शिष्यवृत्तीचा फॉर्म भरायचा म्हटलं की, त्याला एखाद्या मोठ्या युद्धाला सामोरं जावं लागतंय. सायबर कॅफेच्या बाहेर पोरांच्या रांगा अशा लागतात, जणू काही तिथे मोफत शिधा वाटला जातोय! रात्रभर ही पोरं डोळ्यात तेल घालून बसतात, कारण सरकारी ‘सर्व्हर’ महाशय दिवसा कधी जागेच नसतात! “लिंक लागत नाही,” “साइट हँग आहे,” “४०४ एरर” – हे शब्द ऐकून ग्रामीण भागातल्या पोरांच्या तळपायाची आग मस्तकात जातेय. आमचा सर्व्हर म्हणजे पाणी साचलेलं एखादं सुस्त डबकं, ज्यामध्ये गती नावाचा प्रकारच नाही!
डिजिटल युगातील ‘डोंगरयात्रा’
शिक्षण विभाग: “आम्ही विद्यार्थ्यांना अत्याधुनिक टॅब्लेट वाटले आहेत, आता क्रांती होणार!”
विद्यार्थी (हताशपणे): “सायेब, टॅब्लेट तर मिळाला…”
पालक (आकाशाकडे बघत): “…पण आता ‘सिग्नल’ पकडायला कुठल्या डोंगरावर चढायचं, तेवढं सांगून जा की!”
बैलगाडीला सीएनजी गॅस किट..?
अहो, सध्याच्या डिजिटल युगाचा अजब प्रकार असा आहे की, उद्या जर कुणी ‘बैलगाडीला सीएनजी गॅस किट’ बसवलं तरी नवल वाटायला नको! आपल्याकडच्या योजनांचं स्वरूप अगदी तसंच झालंय. पायात चप्पल नाही, पण हातात ‘स्मार्ट वॉच’ बांधून पळायला सांगणारी ही व्यवस्था आहे. ग्रामीण भागातल्या शाळांची छप्परं गळतायत आणि घोषणा होतेय की आम्ही तिथे ‘स्मार्ट बोर्ड’ देणार! अरे, आधी त्या छतावरची कौलं तरी नीट करा! सरकारी शाळा ओस पडू लागल्यात आणि खाजगी शाळांनी शिक्षणाचे जणू ‘मॉल’ उघडलेत. तिथे ‘डिजिटल’ शिक्षणाच्या नावाखाली पालकांचे खिसे कापण्याचे ‘हाय-स्पीड’ कटर लावले आहेत!
पालकांचा फाटलेला खिसा अन डिजिटल स्वप्न
कोणत्याही धोरणाचा विचार करताना सर्वात आधी पालकांच्या परिस्थितीचा आणि त्यांच्या फाटलेल्या खिशाचा विचार व्हायला हवा. ज्या बापाला महिन्याचा किराणा भरताना पोटाला चिमटा घ्यावा लागतो, त्याच्यासमोर हे ‘स्मार्ट’ शिक्षणाचे गाजर कशासाठी? पोरं हट्ट धरतात, कारण शेजारच्याचं पोरगं मोबाइलवर शिकतंय. मग बाप पोटाला चिमटा काढून मोबाइल घेऊन देतो, पण त्यामागचा ‘डेटा पॅक’ भरताना बापाच्या डोळ्याला पाणी येतं. शिक्षणाचा खर्च सर्वसामान्यांना झेपणारा असावा, ही साधी अपेक्षा काय चुकीची आहे?
वेळ आता कृतीची आहे..!
जर ही क्रांती यशस्वी करायची असेल, तर केवळ घोषणाबाजीचे डोस पाजणे थांबवा. खाजगी संस्थांच्या नफेखोरीवर लगाम घाला आणि सरकारी शाळांना पुन्हा सोन्याचे दिवस आणा. अन्यथा, ही ‘डिजिटल क्रांती’ म्हणजे केवळ एक सुंदर दिसणारे पण तहान न भागवणारे ‘डिजिटल मृगजळ’ ठरेल. अहो, शिक्षण अद्ययावत करा, पण आधी ते ‘परवडणारे’ तरी करा!
शेवटी गोड काहीतरी…
पण मंडळी, आम्ही केवळ टीका करण्यासाठी हे लिहीत नाही. आम्हाला काळजी आहे ती या महाराष्ट्राच्या मातीतील उद्याच्या ‘एकलव्यांची’! आम्हाला खात्री आहे की, ज्या मातीने जोतिबा आणि सावित्रीमाईंसारखे क्रांतीसूर्य दिले, ती माती या ‘डिजिटल अंधाराला’ नक्कीच चिरून बाहेर पडेल.
गरज आहे ती फक्त थोड्या संवेदनशीलतेची आणि प्रामाणिक प्रयत्नांची! ज्या दिवशी ग्रामीण भागातल्या शेवटच्या झोपडीतल्या पोराचा मोबाइल विनासायास ‘कनेक्ट’ होईल आणि ज्या दिवशी सरकारी शाळेची पाटी पुन्हा एकदा आनंदाने हसू लागेल, त्या दिवशी खऱ्या अर्थाने ‘डिजिटल दिवाळी’ साजरी होईल!
‘प्रेस मीडिया लाईव्ह’चा हाच रोकठोक आणि जनतेच्या मुखातून आलेला आवाज आहे – “अंधार कितीही दाटला तरी घाबरण्याचे कारण नाही, कारण उद्याचा सूर्य हा तुमच्या-आमच्या लेकरांच्या डोळ्यांतील जिद्दीतूनच उगवणार आहे!”
