हाती घोंगडी, ओठावर बिरोबा अन् काळजात स्वराज्य; ‘मासाळ’ म्हणजे धगधगत्या स्वाभिमानाचे दुसरे नाव..!
महाराष्ट्राच्या मातीचा आणि रक्ताचा एक विलक्षण गुणधर्म आहे—इथला माणूस जितका विठ्ठलाच्या चरणी मवाळ, तितकाच स्वराज्याच्या शत्रूसाठी ‘काळ’ असतो! याच मातीतील धनगर समाजाच्या, विशेषतः हटकर या रणमर्द पोटजातीतील ‘मासाळ’ हे आडनाव म्हणजे केवळ एक नाव नसून, तो एक पराक्रमाचा पोवाडा आहे.
आज जेव्हा आपण ‘मासाळ’ या नावाचा विचार करतो, तेव्हा डोळ्यासमोर उभा राहतो तो सह्याद्रीच्या कड्याकपाऱ्यांतून घुमणारा स्वराज्याचा सिंहनाद. हटकर कुळांच्या ३० प्रमुख मानकरी आडनावांत मासाळ घराण्याचे नाव मोठ्या आदराने घेतले जाते. हे घराणे म्हणजे शिवछत्रपतींच्या त्या ‘मावळ्यांचा’ अविभाज्य भाग, ज्यांनी हातातील काठी सोडून स्वराज्यासाठी काती म्हणजे तलवार उपसली. शून्यातून विश्व निर्माण करण्याची जिद्द या कुळाच्या रक्तातच आहे.
इतिहासाच्या पानांत डोकावले तर या कुळाचे धागेदोरे प्राचीन मुदीराजा वंशाशी आणि सुमेरियाच्या संस्कृतीशी जोडलेले दिसतात. पुंडू धनगरांचा हा वारसा लष्करी शिस्त आणि पशुपालनाचे चातुर्य यांचा एक सुंदर संगम आहे. मेंढपाळ म्हणून निसर्गाशी नातं सांगणारं हे कुळ, वेळ पडली तर रणभूमीवर शत्रूचा कर्दनकाळ ठरायलाही मागे सरकलं नाही.
काळ बदलला तशी या घराण्याने आपली शस्त्रेही बदलली. आज मासाळ कुळातील तरुण पिढी केवळ शेती किंवा पशुपालनात अडकून न राहता, शिक्षण, राजकारण आणि प्रशासकीय सेवांच्या रणांगणावर आपली मोहोर उमटवत आहे. सोलापूर, सातारा, सांगलीपासून ते चंद्रपूरच्या वनांपर्यंत या नावाचा दबदबा आजही कायम आहे.
जेजुरीचा खंडोबा आणि बिरोबाचा आशीर्वाद पाठीशी असेपर्यंत या कुळाला कधी कुणासमोर झुकण्याची गरज भासली नाही. मासाळ घराण्याचा इतिहास हा संघर्षातून स्वाभिमान कसा जपावा, याचा एक उत्तम धडा आहे. या ‘हटकर’ मर्दांच्या वारशाला माझा साष्टांग दंडवत!
