खडू’ शांत झाला, ‘हजेरी पट’ही सुटला… पण हजारो मनांवर कोरलेलं गुरुजींचं नाव कसं पुसणार ? एका ज्ञानतपस्वीचा डोळे ओलावणारा प्रवास
मेहबूब सर्जेखान, ज्येष्ठ संपादक
“गुरुजी, निवृत्तीचा हा क्षण समोर उभा ठाकला की काळजात एक अनामिक हुरहूर दाटून येते. निरोपाची वेळ जवळ आली की मन भूतकाळातल्या शेकडो आठवणींच्या हिंदोळ्यावर झुलू लागतं. सरकारी कागदावरची वयाची तारीख पूर्ण झाली म्हणून तुमची ‘नोकरी’ आज संपेलही, पण ज्या माऊलीच्या मायेने तुम्ही वर्षानुवर्षे हजारो विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला आकार दिला, ती तुमची ‘सेवा’ आणि तुमच्या संस्कारांची शिदोरी कधी संपू शकेल का? छे! ती तर आमच्या श्वासागणिक आयुष्यभर अखंड चालूच राहील.”
अहो, शिक्षक होणे सोपे नाही.! लोक म्हणतात फक्त ४-५ तास शिकवायचे असते; पण एका शिक्षकाला रोज हजारो वेगवेगळ्या स्वभावांच्या मुलांच्या मनाची मशागत करावी लागते. स्वतःची सगळी दुःखं, विवंचना, घरच्या चिंता शाळेच्या गेटबाहेर ठेवून, वर्गात जाताना चेहऱ्यावर मायेचं हसू ठेवावं लागतं. स्वतःची पोरं घरी काय करतायत याकडे कदाचित दुर्लक्ष होईल, पण वर्गातल्या शेवटच्या बाकावर बसलेल्या अनाथ किंवा गरीब पोराला समजलं की नाही, या काळजीने ज्यांचं काळज तीळ तीळ तुटतं, तोच खरा शिक्षक असतो. हा पेशा फक्त नोकरी नाही, तर स्वतःला चंदनासारखं झिजवून दुसऱ्यांचं आयुष्य सुगंधीत करण्याचा एक मूक महायज्ञ आहे!
> छडी लगे छम छम, विद्या येई घम घम…”
> असं म्हणत एका काळी गुरुजींनी दिलेला तो प्रेमाचा मार आणि पाठीवर मारलेली धपाटी आज आठवली, तरी डोळे भरून येतात. ती छडी केवळ मारण्यासाठी नव्हती, तर भरकटणाऱ्या पावलांना योग्य रस्ता दाखवण्यासाठी होती. त्या छडीच्या धाकामुळे आणि गुरुजींच्या मायेमुळेच आज आमच्या आयुष्यात ज्ञानाचा सुवास घमघमतो आहे, याची जाणीव आज प्रत्येक विद्यार्थ्याला होते.
आज जेव्हा एखादा शिक्षक आपल्या लाडक्या शाळेच्या उंबरठ्याबाहेर शेवटचे पाऊल टाकतो, तेव्हा त्या पाऊलांमध्ये एक प्रचंड जडत्व असतं. आपल्या आयुष्याची सर्वोत्तम ३०-३५ वर्षे ज्या वास्तूला दिली, तिथली माती, तो पांढरा खडू, तो काळा फळा, त्या वर्गाच्या भिंती आणि मुलांचा तो किलबिलाट… हे सगळेच्या सगळे आपल्या काळजाच्या कप्प्यात साठवून तो निघत असतो. सरकार त्यांना पेन्शन देईल, ग्रॅच्युइटी आणि प्रॉव्हिडंट फंडाचे कायदेशीर लाभ त्यांच्या बँक खात्यात जमा करेल… पण अरे, ज्या माणसाने उभ्या आयुष्यात हजारो मुलांचे भविष्य घडवून त्यांना शहाणं केलं, त्या मास्तरांच्या त्यागाचे मूल्य कोणत्या पैशात मोजता येणार? निरोपाच्या या क्षणी विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यातून वाहणारे कृतज्ञतेचे अश्रू आणि त्यांच्या मनात असलेला आदर, हीच त्या माऊलीची या जन्माची सर्वात मोठी आणि खरी श्रीमंती असते!
निरोपाचा तो डोळे ओलावणारा सोहळा !
शाळेच्या किंवा महाविद्यालयाच्या त्या प्रांगणात जेव्हा निरोप समारंभाला सुरुवात होते, तेव्हा वातावरण इतकं जड होतं की बोलायला शब्द फुटत नाहीत. कंठ दाटून येतो आणि डोळे भरून येतात. शाळा आणि विद्यार्थ्यांच्या वतीने गुरुजींचा सत्कार केला जातो, त्यांच्या कृतज्ञतेचे आभार मानले जातात. ज्या वर्गांमध्ये कधीकाळी गुरुजींची प्रेमळ टाळी आणि आश्वासक आवाज घुमायचा, तिथेच आज त्यांची लाडकी पोरं डोळ्यात विरहाचं पाणी आणि ओठांवर कृतज्ञतेचं हसू घेऊन उभी असतात.
> हे आभार केवळ औपचारिकता नसतात. कुंभाऱ्याने मातीच्या ओल्या गोळ्याला आकार देऊन सुंदर घट बनवावा, तसं या गुरुजींनी आपल्या मायेच्या हातांनी मुलांच्या कच्च्या मनाला सुंदर आकार दिला. त्यांनी आपल्याला केवळ पुस्तकी धडे शिकवले नाहीत, तर सुख-दुःखाच्या वादळात ताठ कण्याने कसं उभं राहायचं, हा जगण्याचा रोकडा मंत्र दिला!
स्मृतीचिन्ह : एका अखंड तपस्येचा सन्मान
त्या निरोपाच्या सभेत जेव्हा गुरुजींच्या थरथरत्या हातात एक ‘स्मृतीचिन्ह’ किंवा एखादी प्रेमाची भेटवस्तू दिली जाते, तेव्हा तो केवळ काचेचा किंवा लाकडाचा तुकडा उरत नाही. ती त्यांच्या आयुष्याच्या अखंड तपस्येची, त्यांनी घेतलेल्या रात्री-अपरात्रीच्या कष्टांची पावती असते.
त्या सन्मानचिन्हाकडे पाहत असताना त्या म्हाताऱ्या मास्तराच्या नजरेसमोरून संपूर्ण आयुष्य एका चित्रपटासारखं सरकून जातं. त्यांना आठवतं की आपण घेतलेले कष्ट, मुलांसाठी सोसलेला त्रास आज सार्थकी लागलाय. आज आपली पोरं समाजात मानाने वावरतायत, मोठी पदं गाजवतायत, सातासमुद्रापार गेलीत आणि तरीही या निरोपाच्या क्षणी आपल्या बुढ्ढ्या गुरूला विसरलेली नाहीत… हा एकच विचार त्यांच्या मनाला जगातील कोणत्याही कोटींच्या पेन्शनपेक्षा लाखपटीने जास्त सुख आणि आत्मिक समाधान देऊन जातो.
आठवणींचे ते अश्रूंत भिजलेले संकलन…
आणि सगळ्यात जास्त काळजाचा ठाव घेणारा, हृदयाची धडधड वाढवणारा क्षण तो असतो, जेव्हा जुने माजी विद्यार्थी आणि सहकारी शिक्षक एकत्र येतात. ते केवळ आठवणींना उजाळा देत नाहीत, तर आपल्या भावना कागदावर उतरवून, पत्राच्या माध्यमातून गुरुजींच्या झोळीत टाकतात.
त्या पत्रातील एखादी साधी, ओलावलेली ओळ वाचताना- *“सर, त्या दिवशी गरिबीमुळे जेव्हा माझं शिक्षण सुटत होतं, तेव्हा तुम्ही खिशातून पैसे काढून माझी फी भरली होती… आज मी जो काही आहे, तो फक्त तुमच्यामुळेच आहे!”* – हे वाचताना गुरुजींचा चष्मा धूसर होतो, हात थरथरतात आणि डोळ्यांतून आनंदाश्रू घळघळा वाहू लागतात. आपल्या विद्यार्थ्याने व्यक्त केलेली ही कृतज्ञता पाहून शिक्षकी पेशाचं सोनं होतं आणि उभ्या आयुष्याचं सार्थक होतं!
शेवटी सांगावंसं वाटतं…
गुरुजी, तुमच्या हातातील तो पांढरा ‘खडू’ आज टेबलवर शांत विसावला असेल, ‘हजेरी पट’ आता दुसऱ्या कोणाच्या हातात गेला असेल, पण तुम्ही ज्या मुलांच्या आयुष्यावर आपल्या संस्कारांची स्वाक्षरी केली आहे, ते तुमचे विद्यार्थी या जगात तुमचे नाव कधीच पुसू देणार नाहीत.
तुम्ही केवळ शासकीय जबाबदारीतून मुक्त झाला आहात, पण आमच्या मनाच्या सिंहासनावरून कधीच मुक्त होऊ शकत नाही. तुमचा हा निवृत्तीनंतरचा प्रवास सुखाचा, समाधानाचा आणि उत्तम आरोग्याचा जावो. ज्ञानदानाचा हा यज्ञ तुमच्या विचारांच्या रूपाने आम्हा विद्यार्थ्यांच्या मनात असाच पुढे चालू राहील, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना!
आपल्या या अलौकिक, पवित्र प्रवासाला आणि गुरुमाऊलीच्या चरणांना साष्टांग दंडवत..!
