विशेष अग्रलेख :‘मुंढेंची एन्ट्री अन् भेसळखोरांचे धाबे दणाणले; आता दुधात केमिकल मिसळाल तर गाठ मकोकाशी!’
– विशेष अग्रलेख :
महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्तुळात सध्या एकाच नावाची प्रचंड चर्चा आहे— आयुक्त तुकाराम मुंढे. एक अत्यंत कर्तव्यकठोर, निर्भीड आणि पारदर्शक अधिकारी म्हणून संपूर्ण देशात ओळखल्या जाणाऱ्या मुंढे यांनी अन्न व औषध प्रशासन (FDA) विभागाची धुरा सांभाळताच पुन्हा एकदा आपल्या कामाचा धडाका दाखवून दिला आहे. पदभार स्वीकारल्यापासून त्यांनी राज्यभरात भ्रष्टाचाराविरोधात ‘झिरो टॉलरेंस’ (शून्य सहनशीलता) भूमिका घेत, संविधानाने दिलेल्या चौकटीत आणि कायद्याच्या राज्यानुसार असा काही ‘मुंढे पॅटर्न’ राबवला आहे की, भेसळखोर, प्रतिबंधित सुगंधी तंबाखू माफिया, बनावट औषध विक्रेते, वैद्यकीय क्षेत्रातील काळाबाजार करणारे आणि नियमबाह्य काम करणाऱ्या हॉटेल चालकांचे धाबे दणाणले आहेत.
यापूर्वीच्या अधिकाऱ्यांची निष्क्रियता जनता विसरलेली नाही
येथे एक गोष्ट प्रकर्षाने नमूद करावी लागेल की, तुकाराम मुंढे यांनी पदभार घेण्यापूर्वी याच विभागात जो अधिकारी वर्ग कार्यरत होता, त्यांनी नक्की काय केले? हा प्रश्न आज महाराष्ट्रातील जनतेला पडला आहे. भारतीय संविधानाच्या कलम ४७ नुसार नागरिकांचे राहणीमान व आरोग्याचा दर्जा सुधारणे आणि सार्वजनिक आरोग्य प्रस्थापित करणे हे राज्याचे आद्य कर्तव्य मानले गेले आहे. मात्र, वर्षानुवर्षे डोळ्यांसमोर चालणारी दुधातील घातक केमिकलची भेसळ, गल्लोगल्ली मिळणारा विषारी गुटखा, हॉटेल्समध्ये अस्वच्छ वातावरणात शिजवले जाणारे अन्न, औषधांचा काळाबाजार आणि लहान मुलांच्या माध्यान्ह भोजनातील निष्काळजीपणा यापूर्वीच्या अधिकाऱ्यांना का दिसला नाही, हे आता जनतेच्या पुरते लक्षात आले आहे. पूर्वीचे अनेक अधिकारी केवळ कार्यालयात बसून कागदोपत्री सोपस्कार पार पाडण्यात आणि अन्न व औषध सुरक्षा मानके कायद्याची कडक अंमलबजावणी न करता माफिया व नियमबाह्य व्यावसायिकांकडे डोळेझाक करण्यात धन्यता मानत होते, ही वस्तुस्थिती आज उघडी पडली आहे. त्यांच्या याच मवाळ कारभारामुळे भेसळखोरांचे मनोधैर्य वाढले होते. पण मुंढे साहेबांच्या नियमांनुसार चाललेल्या एकाच धडाक्याने या सर्व निष्क्रिय व्यवस्थेचे वाभाडे काढले आहेत.
भ्रष्ट आणि अकार्यक्षम अधिकारी
केवळ पैशासाठी आपली माणुसकी गहाण ठेवणारे आणि खुर्चीवर बसून जनतेच्या आरोग्याशी, त्यांच्या जीवाशी खेळणारे लाचखोर आणि अकार्यक्षम अधिकारी शासकीय सेवेचे आणि जनतेचे मोठे नुकसान करत आहेत. जे अधिकारी माफियांकडून मलिदा लाटून जनतेच्या ताटात विष कालवणाऱ्यांना मूक संमती देतात, ते या गुन्ह्यात तितकेच भागीदार ठरतात. अशा लाचखोरांना केवळ बदल्यांची शिक्षा न देता, त्यांना कायमचे बडतर्फ करून त्यांच्यावरही मकोकासारखे कडक कायदेशीर गुन्हे दाखल होणे गरजेचे आहे, हा सूर आता सामान्य नागरिकांमधून उमटत आहे.
माणुसकीच्या मनाला पाझर फोडणारा आर्त टाहो
अन्न व औषध सुरक्षेच्या आणि कायद्याच्या या सगळ्या गणितांच्या पलीकडे जेव्हा एका निष्पाप बालकाचा किंवा आजारपणाने खचलेल्या रुग्णाचा चेहरा समोर येतो, तेव्हा खऱ्या अर्थाने काळजाला पीळ पडतो. एका गरीब आई-बापाने आपल्या काळजाच्या तुकड्याला सुदृढ बनवण्यासाठी, त्याच्या शरीरात रक्ताचा एक नवीन थेंब तयार व्हावा म्हणून रक्ताचे पाणी करून आणलेले दूध जेव्हा जीवघेणी केमिकल्स आणि युरियाने माखलेले असते, तेव्हा माणुसकीच्या मनाला पाझर फुटल्याशिवाय राहत नाही. शेवटच्या श्वासाशी लढणारा रुग्ण जेव्हा हॉस्पिटल्स आणि मेडिकल दुकानांच्या उंबरठ्यावर विश्वासाने उभा राहतो, आणि तिथे त्याला जीवनदान देण्याऐवजी बनावट औषधं किंवा उपचारांच्या नावाखाली लुटलं जातं, तेव्हा त्या व्यावसायिक क्रूरतेची चीड आल्याशिवाय राहत नाही. ज्या निरागस लेकरांना हे माहितही नसते की आपल्या ताटात येणारे अन्न विषारी आहे, त्यांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या नराधमांना पाहिल्यावर डोळ्यात पाणी आणि मनात प्रचंड संताप निर्माण होतो. हा केवळ कायद्याचा प्रश्न नसून, हा देशातील कोट्यवधी लोकांच्या जगण्याच्या अधिकाराचा, त्यांच्या निष्पाप आयुष्याचा गळा घोटणारा क्रूर अपराध आहे. मुंढे साहेबांची ही मोहीम म्हणजे याच वेदनेवर फुंकर घालणारा आणि त्या क्रूर व्यवस्थेवर कडाडणारा न्याय आहे.
कारवायांचा धडाका: मेडिकल दुकानदार आणि हॉस्पिटल्सही हडबडले
अन्न व औषध प्रशासन विभागात काम करताना मुंढे यांनी केवळ शासकीय आदेश काढण्यावर भर न देता थेट जमिनीवर उतरून कायद्याच्या तरतुदींनुसार कारवाया केल्या. त्यांच्या नेतृत्वाखाली विभागाने कोट्यवधी रुपयांचा अवैध व प्रतिबंधित माल जप्त केला आहे. साडेतीनशेहून अधिक जणांना कायदेशीर प्रक्रियेचा अवलंब करून अटक केली असून शेकडो अनधिकृत व नियमांचे उल्लंघन करणारी दुकाने सील केली आहेत.
या धडक कारवाईचा मोहरा आता थेट वैद्यकीय क्षेत्राकडे वळला आहे. रुग्णांच्या असहायतेचा फायदा घेऊन बनावट, मुदत संपलेली औषधे विकणारे मेडिकल दुकानदार आणि नियमांचे उल्लंघन करून रुग्णांची आर्थिक व शारीरिक फसवणूक करणारे Hospital चालक मुंढेंच्या या आक्रमक पवित्र्यामुळे चांगलेच हडबडले आहेत. बोगस औषध निर्मिती आणि वितरणावर साहेबांनी थेट टाच आणल्यामुळे औषध माफियांचे धाबे दणाणले आहेत.
दुसरीकडे, हीच मोहीम आता व्यावसायिक हॉटेल्स आणि खानावळींकडेही कडकपणे राबवली जात आहे. स्वयंपाकघरातील अस्वच्छता, निकृष्ट दर्जाचे तेल आणि अन्नपदार्थांमधील भेसळ यावर मुंढेंनी थेट छापे टाकून कडक कारवाई सुरू केल्याने राज्यभरातील हॉटेल चालकांचे धाबे दणाणले आहेत. नियम धाब्यावर बसवून ग्राहकांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या अनेक बड्या हॉटेल्सना टाळे ठोकण्यात आले असून, यामुळे खाद्यान्नाचा आणि औषधांचा दर्जा सुधारण्यासाठी संपूर्ण व्यवस्था धास्तावली आहे. या आक्रमक कारवाईमुळे गुन्हेगारांमध्ये आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांमध्ये कायद्याचा मोठा जरब निर्माण झाला आहे.
मकोका कारवाईचा ऐतिहासिक बडगा
या संपूर्ण मोहिमेतील सर्वात मोठा आणि धाडसी निर्णय म्हणजे दुधातील केमिकलच्या भेसळीवर त्यांनी उचललेले पाऊल होय. नामांकित कंपन्यांच्या दुधात होणारी भेसळ आणि ग्राहकांची होणारी जीवघेणी फसवणूक रोखण्यासाठी त्यांनी थेट ‘कडक कायदेशीर कायद्यांतर्गत’ (मकोका) कारवाईचा बडगा उगारला आहे. दुधासारख्या जीवनावश्यक घटकात घातक रसायने मिसळून लोकांच्या, विशेषतः बालकांच्या मूलभूत हक्कांवर (कलम २१ – जगण्याचा अधिकार) गदा आणणाऱ्यांना आता संघटित गुन्हेगार मानून तुरुंगात धाडले जात आहे.
दुधासोबतच मुंढे यांनी आता शाळांमधील उपहारगृहे आणि माध्यान्ह भोजनाचीही कडक तपासणी सुरू केली आहे. शाळकरी मुलांच्या आरोग्याशी खेळ खपवून घेतला जाणार नाही, असा थेट आणि कडक इशारा त्यांनी दिला आहे. यामुळे शाळांमधील भोजनाचा दर्जा सुधारण्यास आणि अन्न सुरक्षा कायद्याचे तंतोतंत पालन होण्यास मोठी मदत होत आहे.
तुकाराम मुंढे: संविधानाचा सन्मान राखणारे कर्तव्यदक्ष अधिकारी
या सर्व धडाकेबाज आणि लोकहितैषी कामगिरीमुळेच तुकाराम मुंढे आज खऱ्या अर्थाने प्रशासकीय व्यवस्थेतील एक महत्त्वाचे नाव बनले आहेत. जेव्हा जेव्हा सर्वसामान्यांचे प्रश्न सुटत नाहीत किंवा भ्रष्टाचाराचे जाळे गरिबांना चिरडते, तेव्हा संपूर्ण व्यवस्था अशा कर्तव्यदक्ष अधिकाऱ्यांच्या भूमिकेकडे पाहत असते. संविधानाने दिलेल्या अधिकारांचा वापर करून आणि नियमांचे चोख पालन करून जनतेला कसा न्याय देता येतो, हे मुंढे यांनी आपल्या प्रत्येक कृतीतून सिद्ध केले आहे.
तुकाराम मुंढे यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते कोणत्याही राजकीय किंवा बाह्य दबावाला कधीही बळी पडत नाहीत. “सर्वसामान्य जनता, देशाचे संविधान आणि कायदा” हेच त्यांच्यासाठी सर्वस्व असते. ते ज्या विभागात किंवा जिल्ह्यात जातात, तिथली प्रशासकीय व्यवस्था गतिमान करतात आणि सर्वसामान्यांसाठी हक्कांची दारे खुली करतात. वारंवार होणाऱ्या बदल्या किंवा राजकीय विरोध यांची पर्वा न करता जनहितासाठी तडजोड न करणारा हा प्रामाणिक अधिकारी आजच्या प्रशासकीय व्यवस्थेचा खरा कणा आहे. व्यवस्था बदलण्यासाठी संविधानाचा आणि नियमांचा भाग होऊन, प्रामाणिक राहूनही कसे काम करता येते, हे त्यांनी दाखवून दिले असून, ते आजच्या तरुण पिढीसाठी एक आदर्श ठरले आहेत.
