शून्यातून विश्व निर्माण करणारा ‘पँथर’ योद्धा: हरिचंद्र कांबळे नावाचे झंझावात !
महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय पटलावर १९७० च्या दशकात उमटलेली ‘दलित पँथर’ ही एक वादळी चळवळ होती. या चळवळीने केवळ महानगरांमधील झोपडपट्ट्यांमध्येच नव्हे, तर ग्रामीण भागातील वस्त्यांमध्येही आत्मसन्मानाची ज्योत पेटवली. या परिवर्तनाच्या प्रवाहात १९८७ पासून सक्रिय असलेले एक निष्ठावान पँथर म्हणजे स्मृतीशेष समाजभूषण हरिचंद्र लहू कांबळे होय. ८ मे २०२१ रोजी कोविड-१९ च्या दुसऱ्या लाटेत त्यांचे झालेले निर्वाण ही केवळ एका व्यक्तीची हानी नसून, ती तळागाळातील चळवळीची मोठी हानी आहे.
हरिचंद्र लहू कांबळे यांचा चळवळीतील प्रवेश १९८७ च्या सुमारास झाला, जो काळ ‘भारतीय दलित पँथर’चा सुवर्णकाळ मानला जातो. प्रा. अरुण कांबळे आणि रामदास आठवले यांच्या नेतृत्वाखालील या संघटनेने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांना केंद्रस्थानी ठेवून मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतराचा लढा आणि ‘रिडल्स इन हिंदुइझम’ प्रकरणातील ऐतिहासिक संघर्षात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. याच धगधगत्या वातावरणात हरिचंद्र कांबळे यांनी पँथरचा नीळा झेंडा हाती घेतला आणि केवळ आंदोलनांत सहभाग न घेता, आपल्या कार्यक्षेत्रात संघटनेची मजबूत बांधणी केली.
कांबळे यांचा असा ठाम विश्वास होता की, केवळ आंदोलनांनी समाजाचे प्रश्न सुटणार नाहीत; त्यासाठी समाजाची पायाभूत प्रगती होणे आवश्यक आहे. या विचारातूनच त्यांनी ‘माता रमाई सहकारी हौसिंग सोसायटी’ची स्थापना केली. ग्रामीण भागात जातीव्यवस्थेमुळे होणारे विलगीकरण टाळून, सन्मानाने राहण्यासाठी सहकारी तत्त्वावर गृहनिर्माण संस्था उभी करणे हे एक क्रांतिकारी पाऊल होते. त्याचबरोबर, “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा मंत्र अमलात आणण्यासाठी त्यांनी ‘राजर्षी शाहू महाराज सार्वजनिक वाचनालय’ सुरू केले. या वाचनालयाने ग्रामीण भागातील तरुणांमध्ये वाचन संस्कृती निर्माण केली आणि त्यांना स्पर्धा परीक्षांच्या माध्यमातून स्वतःचे भविष्य घडवण्याची प्रेरणा दिली.
हरिचंद्र कांबळे यांनी केवळ स्वतः ‘नवे दानवाड’ ग्रामपंचायतीचे सदस्यपद भूषवून स्थानिक प्रशासनात ठसा उमटवला नाही, तर महिला सक्षमीकरणाचा एक नवा आदर्श घालून दिला. त्यांच्या पत्नी, सौ. वंदना हरिचंद्र कांबळे या लोकनियुक्त महिला सरपंच म्हणून निवडून आल्या. त्यांच्या कार्यकाळात गावातील रस्ते, पाणी, शिक्षण आणि आरोग्य या क्षेत्रांत या दाम्पत्याने दिलेले योगदान मैलाचा दगड ठरले आहे. हरिचंद्रजींनी नेहमीच अजातशत्रू व्यक्तिमत्वाच्या माध्यमातून सामाजिक सलोखा जपला आणि गावातील जातीय तणाव कमी करून विकास कामांवर लक्ष केंद्रित केले.
युवकांचे संघटन आणि व्यसनमुक्ती हे त्यांच्या जीवनाचे अविभाज्य भाग होते. त्यांनी सर्वधर्मीय आणि सर्वजातीय युवकांना एकत्र आणून त्यांची एक ‘संघटित मोट’ बांधली. ग्रामीण भागात मद्यपान आणि इतर व्यसनांमुळे उद्ध्वस्त होणारी कुटुंबे पाहून त्यांनी सातत्याने प्रबोधन केले. जनजागृती शिबिरे आणि वैयक्तिक समुपदेशनाच्या माध्यमातून त्यांनी व्यसनमुक्त समाजाचे स्वप्न पाहिले. त्यांच्या या कार्यामुळे त्यांना समाजाच्या सर्व स्तरांतून मान-सन्मान मिळाला.
२०२१ च्या भीषण कोविड लाटेत, लोकांसाठी आरोग्य सुविधा मिळवून देण्यासाठी आणि भीतीच्या वातावरणात धैर्य देण्यासाठी ते अखेरपर्यंत राबत राहिले. दुर्दैवाने, ८ मे २०२१ रोजी त्यांची प्राणज्योत विझली. आज पँथर आर्मीचे प्रमुख संतोष एस. आठवले यांच्या नेतृत्वाखाली हरिचंद्र कांबळे यांचा हा वारसा पुढे नेला जात आहे. भूमीहीन शेतमजुरांचे सक्षमीकरण, वतन जमिनींचे रक्षण आणि सामाजिक न्यायाचा लढा हेच त्यांना खऱ्या अर्थाने दिलेले अभिवादन ठरेल. हरिचंद्र कांबळे यांचे कार्य ग्रामीण महाराष्ट्रातील दलित चळवळीच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले जाईल.
– संतोष एस. आठवले
(पँथर आर्मी प्रमुख)
