शेतीची धूप, मगरींचा सुळसुळाट अन् पुराचा विळखा; इचलकरंजीच्या पाणी उपशाने शिरोळची पंचक्रोशी धोक्यात..!
कोल्हापूर, जून २०२६:
महाराष्ट्राचे ‘मँचेस्टर’ म्हणवून घेणाऱ्या इचलकरंजी शहराची तहान सध्या एवढी अवाढव्य झाली आहे की, तिला तृप्त करताना शेजारच्या शिरोळ तालुक्यातील पंचक्रोशीचा गळा सुकण्याची वेळ आली आहे! पंचगंगेचे पाणी रासायनिक सांडपाणी, साखर कारखान्यांची मळी आणि केंदाळाच्या विळख्याने इतके ‘पवित्र’ करून ठेवले आहे की, ते पिऊन इचलकरंजीकरांना कावीळ आणि गॅस्ट्रोचे आमंत्रण मिळते. स्वतःची नदी गटार करून ठेवायची आणि मग पाण्यासाठी शेजारच्या तालुक्यावर डोळा ठेवावयाचा, हा नवा शहरी न्याय म्हणावा लागेल!
आधी ‘सुळकुड’ योजनेवरून दूधगंगेच्या काठावर राजकीय आणि सामाजिक युद्धाचा भडका उडाला. हसन मुश्रीफांपासून ते यड्रवकरांपर्यंतच्या नेत्यांनी तिथे आपली राजकीय ढाल पुढे केली, तर दुसऱ्या बाजूने आवाडे आणि मानेंनी इचलकरंजीची तलवार परजली. शेवटी दूधगंगा वाचवण्यासाठी आंदोलक कडाडले आणि त्यांनी प्रशासनाला सुचवले— “दूधगंगा सोडून कृष्णा-दूधगंगेच्या संगमावर जा!” आता प्रशासनाने आणि इचलकरंजीच्या नेत्यांनी हा सल्ला इतका मनावर घेतला आहे की, थेट जुने दानवाड येथे ‘राधाकृष्ण पाणी योजना’ मंजूर करून आणली. पण हा ‘राधाकृष्ण’ अवतार शिरोळच्या पंचक्रोशीसाठी वरदान ठरणार की शाप, याचे वास्तव आता चव्हाट्यावर आले आहे.
हायड्रोडायनामिक्सचा ‘फुगवटा’ आणि पूरग्रस्तांचा ‘बेटा’वरील संसार!
शास्त्र आणि भूगोलाचे साधे नियम जर आपल्या राज्यकर्त्यांना समजले असते, तर आज ही नौबत आली नसती. जुने दानवाड, नवे दानवाड, सैनिक टाकळी आणि खिद्रापूर हा परिसर म्हणजे आधीच पावसाळ्यात चार-चार धरणांच्या विसर्गाचा आणि कर्नाटकातील अलमट्टीच्या फुगवट्याचा मुख्य बळी आहे. त्यातच आता इचलकरंजी महानगरपालिका नदीच्या पात्रात अवाढव्य काँक्रिटची जॅकवेल आणि पंप हाऊस उभी करायला निघाली आहे.
द्रव गतीशास्त्राच्या सिद्धांतानुसार, जर तुम्ही नदीच्या पात्रात अशा काँक्रिटच्या भिंती उभ्या केल्या, तर नदीची प्रभावी रुंदी कमी होते. मग पाण्याचा विसर्ग नियंत्रित करताना पाण्याचा फुगवटा वाढणार हे सूर्यप्रकाशाइतके स्पष्ट आहे! या तांत्रिक गणिताचा फटका असा बसेल की, जगप्रसिद्ध खिद्रापूरचे कोपेश्वर मंदिर पुराच्या पाण्यात जास्त काळ सडत राहील. आमच्या ऐतिहासिक पाषाण कलेचे काय वाटोळे होईल, याची चिंता एसी गाड्यांमधून फिरणाऱ्या नियोजनकारांना कुठून असणार?
दुसरीकडे जुने दानवाड, राजापूरवाडी आणि खिद्रापूर या गावांचे पावसाळ्यात ‘बेटा’त रूपांतर होते. हा पुराचा वेढा आता आणखी लांबणार आणि गरीब शेतकऱ्यांना वारंवार जनावरांसह साखर कारखान्यांच्या छावण्यांचा आसरा घ्यावा लागणार!
शेतीची धूप, ऐतिहासिक घाटाचा संहार अन् मगरींचा सुळसुळाट!
सैनिक टाकळी येथे पुलाच्या बांधकामासाठी पात्रात टाकलेल्या मुरुमामुळे आधीच तिथल्या गरीब शेतकऱ्यांची दोनेक एकर सुपीक जमीन नदीने गिळकृत केली, ३०-४० मोटारी पुरात वाहून गेल्या! आता दानवाडच्या जॅकवेलमुळे प्रवाहाची दिशा बदलली की, काठच्या सुपीक काळ्या जमिनीची तीव्र धूप होणार हे ठरलेले आहे. भरतपूर किंवा वाळू तस्करांचे नंदनवन झालेल्या या भागात आधीच भूस्तर कमकुवत आहे, त्यात हे नवीन उत्खनन म्हणजे कोळशावर मणी जोडण्याचा प्रकार आहे.
यात आणखी एक धक्कादायक ऐतिहासिक उलगडा म्हणजे, यापूर्वीच फेब्रुवारी २०२६ मध्ये दानवाडच्या ग्रामस्थांनी स्वखर्चाने राबून जमिनीखालून एक भव्य, प्राचीन दगडी घाट शोधून काढला. हा सांस्कृतिक वारसा जपण्याऐवेजी तिथे इचलकरंजीच्या महाकाय पाईपलाईन्सचे अवजड पाय रोवले जाणार आहेत. ऐतिहासिक वास्तूवर आधुनिक विकासाची कुऱ्हाड चालवण्याचा हा क्रूर अट्टहास आहे!
उन्हाळ्यात जेव्हा दूधगंगा नदी मार्च महिन्यातच पूर्णपणे कोरडी पडते (जी वर्षभरात तब्बल १० वेळा कोरडी पडल्याची नोंद आहे!), अशा काळात इचलकरंजी जर सतत पाणी उपसत राहिली, तर स्थानिक नळ योजना आणि शेतीचे सिंचन पूर्ण कोलमडणार. विहिरी आटणार आणि शेतकरी देशोधडीला लागणार. त्यात भर म्हणजे या भागात मगरींचा प्रचंड सुळसुळाट आहे! उन्हाळ्यात पाणी आटले की या मगरी थेट शेतात आणि मानवी वस्तीत शिरतात. काही महिन्यांपूर्वीच दत्तवाडचे लक्ष्मण कलगी आणि सदलगा येथील वृद्ध शेतकरी महादेव खुरे यांना मगरीने काळ बनून ओढून नेले. आता नदी आटवून तिथे जर दलदल केली, तर नदीकाठचा शेतकरी शेतात जाईल की मगरीच्या जबड्यात, हा प्रश्न उभा ठाकतो.
पंचक्रोशीच्या विनाशाचा गाववार आढावा
जुने दानवाड:** संगमाचा हा मुख्य बिंदू असून येथे ऐतिहासिक घाटाचा ऱ्हास होईल, स्थानिक नळ योजना ठप्प पडेल आणि मगरींचा धोका अधिक वाढेल.
नवे दानवाड:** अति-पूरप्रवण क्षेत्र असलेल्या या भागात ऊस शेतीचे अतोनात नुकसान होईल आणि पुराचे पाणी साठून जमिनीची क्षारता वाढेल.
सैनिक टाकळी:** बॅकवॉटरचा मुख्य फटका बसणाऱ्या या गावात वेगवान प्रवाहामुळे जमिनीची धूप होईल आणि गावात नेहमीपेक्षा लवकर पूर शिरू लागेल.
टाकळीवाडी:** प्रवाही सिंचन क्षेत्रातील शेती पंपांची कार्यक्षमता थेट घटणार असून उन्हाळ्यात जनावरांच्या चाऱ्याचा आणि पिण्याच्या पाण्याचा गंभीर प्रश्न निर्माण होईल.
खिद्रापूर:** सखल भागात असलेल्या या गावातील कोपेश्वर मंदिराला पाण्याचा वेढा पडेल आणि नदीच्या भूगर्भीय रचनेतील बदलांमुळे अवैध वाळू उपशाला अधिक वाव मिळेल.
स्वतःची नदी साफ करायची सोडून दुसऱ्याच्या ता टात कशाला डोकवता?
कोट्यवधी रुपये खर्च करून २६ किलोमीटरवरून पाणी आणण्याचा हा द्राविडी प्राणायाम करण्यापेक्षा इचलकरंजी प्रशासनाने स्वतःच्या कारभारात सुधारणा का करू नये?
पाणी मोजणी (Water Metering) करा:** २४ तास पाणी देताना ग्राहकांना मीटर का लावले जात नाहीत? पाण्याचा अपव्यय रोखल्यास उपलब्ध पाणी पुरेल.
गळती रोखा:** जलवाहिन्यांमधून होणारी ४० ते ५० टक्के पाणीगळती रोखणे हे इंजिनिअर्सचे काम आहे की आंदोलकांचे?
पंचगंगा प्रदूषणमुक्त करा:** पंचगंगेतील केंदाळ (जलपर्णी) आणि प्रक्रिया उद्योगांचे रासायनिक सांडपाणी रोखा. आपली नदी स्वच्छ ठेवली, तर शेजारच्या तालुक्यावर पाणी मागण्याची नामुष्कीच येणार नाही!
* **पाण्याचा पुनर्वापर:** वस्त्रोद्योगातील प्रोसेसिंग युनिट्सना शुद्ध पिण्याचे पाणी देण्याऐवेजी सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून ते पाणी वापरावे, जेणेकरून ग्रामीण विरुद्ध शहरी हा संघर्ष कायमचा मिटेल.
शेवटचा इशारा:** कृष्णा नदीवर महाराष्ट्राचे शेवटचे टोक असलेल्या राजापूर बंधाऱ्याच्या साठ्यावर या उपशाचा थेट परिणाम होणार आहे. या सांडपाजासारख्या पाण्यावर महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील सीमाभागातील अनेक गावे अवलंबून आहेत. इचलकरंजीने जर हा पाशवी उपसा सुरूच ठेवला, तर हा प्रश्न केवळ दोन तालुक्यांचा राहणार नाही, तर **महाराष्ट्र-कर्नाटक आंतरराज्य जलविवादाची** एक नवीन आणि भयानक ठिणगी पडेल! लोकप्रतिनिधींनी वेळीच भानावर यावे, नाहीतर शिरोळची ही शांत पंचक्रोशी या अन्यायाविरुद्ध पेटून उठल्याशिवाय राहणार नाही!
#शिरोळ_पंचक्रोशी_आक्रोश #दानवाड_पाणी_योजना #इचलकरंजी_पाणीप्रश्न #कृष्णा_नदी #पूरग्रस्त #शेतकरी_संघर्ष #कोपेश्वर_मंदिर #जलविवाद #मगरींचा_सुळसुळाट #महाराष्ट्र_कर्नाटक_सीमा #प्रेस_मीडिया_लाइव्ह
संपर्क: संतोष एस. आठवले | ९८६००१५३३**
