अति तेथे माती…

मानवी जीवनात संतुलनाला खूप मोठे महत्त्व आहे. कोणतीही गोष्ट योग्य प्रमाणात असेल तर ती उपयुक्त ठरते, पण त्याच गोष्टीचा अतिरेक झाला की परिणाम उलट होतो. “अति तेथे माती” ही म्हण याच वास्तवावर बोट ठेवते. व्यवस्थांच्या संदर्भात ही म्हण अधिक स्पष्टपणे दिसून येते.

कोणतीही व्यवस्था सुरळीत चालण्यासाठी नियम, शिस्त आणि नियंत्रण आवश्यक असते. पण जेव्हा हे नियंत्रण अति कडक होते तेव्हा सर्जनशीलता, स्वातंत्र्य आणि माणुसकी यांचा गळा घोटला जातो. उदाहरणार्थ, एखाद्या संस्थेमध्ये नियमांचे अति पालन केले गेले तर कर्मचारी केवळ आदेश पाळणारे यंत्र बनतात. त्यांची विचार करण्याची क्षमता कमी होते आणि कामातील उत्साहही घटतो.

त्याउलट, जर व्यवस्थेमध्ये शिस्तच नसेल तर गोंधळ निर्माण होतो. त्यामुळे अति शिथिलता देखील तितकीच घातक ठरते. यावरून स्पष्ट होते की अति कडकपणा आणि अति मोकळीक या दोन्ही टोकाच्या गोष्टी आहेत आणि दोन्ही व्यवस्थेला हानी पोहोचवतात. योग्य तो समतोल साधणे हेच खरे कौशल्य आहे.

आजच्या काळात तंत्रज्ञानाचा अतिरेकही व्यवस्थांमध्ये दिसून येतो. सर्वकाही डिजिटल करण्याच्या नादात मानवी संवाद कमी होत चालला आहे. कर्मचारी आणि व्यवस्थापक यांच्यातील नातेसंबंध केवळ आकडे आणि अहवालांपुरते मर्यादित राहतात. त्यामुळे विश्वास आणि सहकार्य कमी होते. तंत्रज्ञान उपयोगी आहे, पण त्याचा अति वापर माणुसकीला मागे टाकतो.

तसेच, कामाचा अति ताण ही सुद्धा व्यवस्थेतील एक मोठी समस्या आहे. कार्यक्षमता वाढवण्याच्या नावाखाली कर्मचाऱ्यांवर जास्त कामाचा भार टाकला जातो. सुरुवातीला उत्पादन वाढते, पण काही काळानंतर थकवा, असंतोष आणि मानसिक ताण वाढतो. परिणामी, व्यवस्थेची एकूण गुणवत्ता घसरते.

नेतृत्वामध्येही अतिरेक दिसून येतो. काही नेते अति अधिकार गाजवतात, तर काही अति मोकळीक देतात. दोन्ही परिस्थितींमध्ये संघटनात्मक संतुलन बिघडते. योग्य नेता तोच जो परिस्थितीनुसार निर्णय घेतो आणि अतिरेक टाळतो.

शेवटी, कोणतीही व्यवस्था टिकवायची असेल तर संतुलन राखणे आवश्यक आहे. अतिरेक टाळून मध्यम मार्ग स्वीकारणे हाच यशाचा मंत्र आहे. “अति तेथे माती” ही म्हण केवळ वैयक्तिक जीवनासाठी नाही, तर प्रत्येक व्यवस्थेसाठी तितकीच लागू आहे. योग्य प्रमाण, योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने वापरलेली कोणतीही गोष्टच खऱ्या अर्थाने उपयोगी ठरते.